Öşür Nasıl Ödenir?
Öşür, İslam’ın beş şartından biri değildir ama yine de dini yükümlülüklerden biri olarak kabul edilir. Tarım ürünlerinden alınan bir vergi olan öşür, tarım toplumları için geçmişten günümüze kadar oldukça önemli bir konu olmuştur. Ancak bu günümüzde neredeyse unutulmuş ve hatta halk arasında ne kadar bilindiği bile tartışmalıdır. Peki, öşür nasıl ödenir? Gerçekten ödememiz gerekiyor mu? Ve daha da önemli soru: Kimse ödemiyor diye ben de mi ödememeliyim?
Bu yazı, öşürün ne olduğu ve nasıl ödendiği konusunda bir tartışma başlatmak adına yazıldı. Bu konuda hem sevdiğim hem de sevmediğim pek çok şey var. Hadi gelin, bu yükümlülüğün arkasındaki mantığı ve olası eksiklikleri tartışalım.
Öşür Nedir? Aslında Ne İşe Yarar?
Öşür, İslam’da tarım ürünlerinden alınan, doğrudan veya dolaylı olarak devletle ya da toplulukla paylaşılan bir vergidir. Genel olarak, kişi üretmiş olduğu ürünün ondalık kısmını yani %10’unu devlete, fakirlere ya da vakıflara verir. Yani tarladan veya bahçeden elde edilen mahsulün onda biri, bir tür sosyal sorumluluk olarak topluma geri döner.
Ama burada dikkat edilmesi gereken bir nokta var. Öşür, modern vergi sistemlerinin aksine, tamamen doğal bir kaynaktan yani tarımdan elde edilen gelir üzerinden alınır. Bugün, tarım yapan kaç kişi kaldı ki bu yükümlülüğü hatırlasın? Bunu düşündükçe, öşürün aslında ne kadar yerel ve tarihi bir konu olduğunu fark ediyorum. Bugün öşür ödemeyen büyük şehirli bireylerin, belki de hiç “öşür” lafını duymadığını rahatça söyleyebilirim.
Öşürün Zayıf Yönleri
Her şeyin olduğu gibi, öşürün de zayıf yönleri var. En başta, bu verginin çoğu kişi için tamamen anlamsız ve gereksiz olduğu aşikar. Türkiye’de tarımla uğraşan kişi sayısı giderek azalıyor. Birçok kişi, tarım yapmıyor ve tarım sektörüyle ilgisi yok. O zaman da geriye kalan tek soru, “Hangi modern toplumda hala tarım vergisi alınır?” oluyor. Hani neredeyse tüm tarım ürünlerinin ithal olduğu bir dönemde, bu verginin bizlere ne yarar sağladığını tartışmak zor.
Öşür, çoğunlukla tarımla uğraşan köylülerin üzerine yüklenmiş bir vergi olduğu için, toplumun geri kalan kesimlerine adil gelmeyebilir. Zaten tarım sektöründeki sorunlar da başlı başına bir dram. Öşür, tıpkı geçmişte olduğu gibi, bugün de çoğu zaman “işi yapanı ezme” noktasına evrilebiliyor. Özellikle günümüzün teknolojiye dayalı üretim modelleri düşünüldüğünde, bu verginin mantığı biraz geride kalmış gibi görünüyor.
İslam’daki Yeri
Bundan önceki yazılarda defalarca vurguladık: İslam, toplumsal eşitliği savunur. Ancak öşür vergi sistemi, zaman içinde pek çok farklı yoruma açık hale gelmiş. Bazı yerlerde, özellikle yoksul olan köylüler için büyük bir yük haline gelebiliyor. Din, aslında sosyal adaleti savunsa da, bu vergi biçimi çoğu zaman çok modern bir toplum için geçerli olamayacak kadar tarihi ve yerel bir kısıtlama gibi hissediliyor.
Öşürün Güçlü Yönleri
Bununla birlikte, öşürün de bazı güçlü yanları var. Öncelikle, bu tür bir vergi, toprakla ve doğayla doğrudan bağlantılı olduğu için, toprağa daha fazla saygı göstermeyi teşvik eder. Bu şekilde, tarım yapan kişi, ürettiği ürünün bir kısmını topluma geri verir. Her şeyin para ile ölçülmediği, toprak ile bir bağ kurduğu bir dönemde bu aslında oldukça değerli bir şey.
Ayrıca, öşürün sosyal adalet sağlamada rolü büyüktür. Tarımla geçinen insanlar, bu vergi sayesinde toplumun daha yoksul kesimlerine yardım edebilirler. Özellikle tarıma dayalı toplumlarda, öşürün gelir paylaşımında önemli bir yeri vardır. O yüzden, bu tür vergilerin tarihsel olarak daha adil bir dağılımı sağladığını söylemek de yanlış olmaz.
Fakat, modern dünyada bunun karşılığında hala beklenen vergi miktarı hala istenen seviyede değil. Ve maalesef, tarımda ilerleme kaydedemeyen, gelişemeyen ve göç eden çiftçiler, bu tür yardımlardan faydalanamıyorlar. Dönüp bir bakıldığında, belki de öşür çok büyük bir sosyal sorumluluk değil, bir nevi geçmişin getirdiği bir yük gibi hissedilebilir.
Sonuç: Ödemeli Miyiz, Ödememeli Miyiz?
Birçok kişi için öşür ödemek, hem gereksiz hem de anlamlı değil. Hatta bazıları için, bu tür vergiler zamanla daha adaletsiz hale gelmiş olabilir. Bugün tarım sektörü neredeyse kaybolmuşken, modern ve karmaşık ekonomi sistemlerinde, öşürün ne kadar anlamlı olduğu tartışma konusu.
Tabii bu bir düşünce meselesi. Belki de tarımla uğraşan ve bu vergiye katlananların, toplumsal adalete ve gelir dağılımına katkı sağlamak için hala bir görevleri vardır. Ancak bu soruyu kendimize sorarken, hepimiz öşürün doğasında var olan adalet duygusunun zamanla nasıl yer değiştirdiğini göz önünde bulundurmalıyız.
Öşürün ödenip ödenmemesiyle ilgili karar, yalnızca çiftçilerin ve tarım toplumu ile sınırlı değil. Bu, tüm toplumun geleceğiyle ilgili bir sorudur. Biz de sadece öşür üzerinden değil, toplumsal eşitsizlikleri daha geniş bir perspektiften tartışarak hakiki adaletin ne olduğunu sorgulamalıyız.
Sen ne düşünüyorsun? Öşür ödemeli miyiz? Yoksa bu eski bir geleneği zamanında bırakıp, daha modern ve eşitlikçi bir sisteme mi geçmeliyiz?